Навіны і прэс-рэлізы

У Беларусі працягваюцца рэпрэсіі за мінімальную пратэстную актыўнасць. Як дапамагаюць беларусам і як жыхары Літвы могуць далучыцца да ініцыятыў па аказанні дапамогі, — пра гэта Delfi гутарыць з Андрэем Стрыжаком, сузаснавальнікам BYSOL/Belarus solidarity foundation і BY_help.

Літва працягвае выдаваць дазвол на ўезд беларусам па адкрытым гуманітарным калідоры. Едуць беларусы і ў Польшчу, Украіну, іншыя краіны. Можам назіраць, як фармуюцца новыя беларускія дыяспары. У незайздросным становішчы цяпер і тыя, хто адважыўся і працягвае займацца нават мінімальнай пратэстнай актыўнасцю ў самой Беларусі.

Штрафы, арышты, пагрозы і шантаж, нехта аказваецца папросту ў закладніках ва ўлады. Хто дапамагае гэтым людзям, як жыхары Літвы могуць далучыцца да ініцыятыў па аказанні гэтай дапамогі?

Гаворым на гэтую тэму з Андрэем Стрыжаком, праваабаронцам, сузаснавальнікам ініцыятыў па арганізацыі і зборы дапамогі пацярпелым удзельнікам пратэстаў у Беларусі — BYSOL/Belarus solidarity foundation і BY_help.

Delfi: Якія арганізацыі, якія фонды аказваюць дапамогу цяпер, куды могуць звяртацца беларусы, вашыя суграмадзяне? Магчыма гэтая інфармацыя важная і патрэбная цяпер тым, хто яшчэ пра гэта не ведае.

Андрэй Стрыжак: Перш за ўсё, трэба сказаць, што ў жніўні Лукашэнка прайграў выбары, але не прызнаў паразу.

Беларускі народ выйшаў на мірны пратэст, але здарылася тое, што здарылася. Улады адказалі забойствамі і турэмнымі заключэннямі. Гэта спарадзіла вялікую хвалю салідарнасці, якая цяпер ахоплівае не толькі беларусаў унутры краіны, але і беларусаў дыяспары і новай дыяспары, як вы слушна падкрэслілі.

Адна з такіх структур — гэта фонд салідарнасці BYSOL, які быў заснаваны 14 жніўня, адразу пасля гэтых крывавых падзей, і працуе ён па сённяшні дзень. Досыць шырокі спектр дапамогі мы аказваем. Але перш чым пачну гаварыць аб тым, што мы робім, хацеў бы яшчэ расказаць пра тое, што мы не адзіная структура, якая працуе.

Ёсць яшчэ структура BY_help, якая дапамагае людзям, якія адседзелі суткі арышту, якія атрымалі раненні падчас сутыкненняў, — калі сілавікі нападалі на мірных маніфестантаў.

Акрамя таго, ёсць яшчэ профільныя спецыялізаваныя фонды салідарнасці. Гэта, у першую чаргу, Фонд медыцынскай салідарнасці Беларусі, Беларускі Фонд спартыўнай салідарнасці, Беларускі фонд культурнай салідарнасці. Гэтыя фонды знаходзяцца ў камунікацыі з намі — з фондам салідарнасці BYSOL. І кожны з іх вядзе сваю ўласную дзейнасць.

Літаральна нядаўна мы атрымалі высокую ўзнагароду, прызнанне ад беларускіх уладаў — на кіраўніка Фонду спартыўнай салідарнасці завялі крымінальныя справы, гэта свайго роду знак якасці. Калі крымінальная справа заведзеная, значыць, робіш добра сваю працу.

Як фонд салідарнасці BYSOL мы перш за ўсё засяродзіліся на дапамозе звольненым па палітычных прычынах. 1222 чалавекі атрымалі кампенсацыю ў памеры трох сярэднямесячных заробкаў — гэта 1500 еўра кожны. Таксама ў нас была асобная праграма для беларусаў, якія прыязджаюць у Літву, матэрыяльную дапамогу атрымалі больш за 220 чалавек.

Цяпер сітуацыя, вядома, змянілася, у Беларусі няма такіх масавых вулічных пратэстаў, як у жніўні-верасні 2020 года. Але гэта не значыць, што пратэст згас. Ёсць вялікая колькасць дваровых ініцыятыў, якім дапамагае фонд салідарнасці BYSOL. Гэтыя ініцыятывы праводзяць розныя акцыі ў сваіх раёнах, якія уладам складана кантраляваць, і якія вымушаюць улады пастаянна трымаць «пад ружжом» вялікую колькасць міліцыянтаў на дзяжурстве, што вельмі эканамічна затратна для ўладаў.

Асобная гісторыя, чым мы цяпер займаемся, — гэта падтрымка стачачных камітэтаў заводаў, мы дапамагаем аб'яднанаму стачачнаму руху Беларусі. Ключавыя прадпрыемствы, з якімі мы працуем, — гэта прадпрыемствы нафтахімічнай прамысловасці, дзе ёсць ячэйкі і людзі, якія праводзяць італьянскі страйк, што так ці інакш ўплывае на сітуацыю і дапамагае паскорыць змену ўлады ў Беларусі. Мы вельмі спадзяемся на тое, што як толькі паўстануць перадумовы, гэтыя людзі змогуць арганізаваць у Беларусі агульнанацыянальную забастоўку.

- Але жаданне дапамагаць пацярпелым ад рэпрэсій інтэрпрэтуецца ўладамі і дзяржаўнай прапагандай выключна як фінансаванне пратэстаў. З вас адразу робяць ворагаў. З якімі праблемамі вы сутыкаецеся, калі дзяржаўная машына працуе на тое, каб вам перашкодзіць?

- Першая сур'ёзная праблема — гэта крымінальныя пераследы. Напэўна, большая частка каманды, якая цяпер знаходзіцца ў Літве ці займаецца дапамогай беларусам, так ці інакш альбо з'яўляецца фігурантам крымінальных спраў, альбо наўпрост гэтыя людзі з'яўляюцца падазраванымі ці абвінавачанымі па розных крымінальных справах. Гэта, вядома, дадатковы стрэсавы фактар. Гэта, вядома, не вельмі прыемна, калі на цябе заводзяць крымінальную справу, асабліва калі ты займаешся дапамогай людзям.

Другі момант — гэта тое, што ўлада спрабуе абрэзаць шляхі траплення фінансавых сродкаў рэпрэсаваным. Ёсць вельмі вялікая праблема з фізічным трапленнем грошай у Беларусь. Беларуская банкаўская сістэма так пабудавана, што беларуская падатковая і сілавыя структуры бачаць абсалютна ўсе пераводы, якія прыходзяць у краіну. Аднак фонд салідарнасці BYSOL змог прыдумаць абыходны шлях. Мы выкарыстоўваем крыптавалютныя сістэмы, каб уваходзіць у Беларусь з гэтымі грашыма, каб гэта не было праблемай ні для нас, ні для людзей, якія атрымліваюць дапамогу. Гэта тое, што беларуская ўлада за апошнія паўгода не змагла неяк спыніць або перахапіць.

Я не магу распавесці пра дэталі, але калі казаць агулам, то для таго, каб спыніць паток салідарнай дапамогі ад беларусаў да беларусаў, уладам давядзецца цалкам адключыць Беларусь ад сусветных сістэм плацёжных карт Visa і Mastercard. А гэта было б істотным ударам.

- Са жніўня мінула ўжо больш за паўгода. Хто звяртаецца часцей за ўсё па дапамогу, ці можна неяк акрэсліць гэтыя групы — сацыяльныя, па ўзросце, па іншых крытэрах?

- Спачатку звярталася шмат людзей, якіх звальнялі па палітычных прычынах альбо якія на знак нязгоды сыходзілі самі са службы або з працы. Сярод іх была істотная група — беларускія сілавікі, якія пасля таго, што адбылося ў жніўні, вырашылі не мець нічога агульнага з сілавымі структурамі Беларусі. Былі і настаўнікі, медыкі, людзі, якія адчувалі немагчымасць для сябе заставацца далей у існуючай сістэме, і таму сыходзілі з яе.

Калі казаць пра тое, што адбываецца цяпер, — гэта падтрымка палітвязняў. Да нас па дапамогу звяртаюцца сем'і людзей, якія арыштаваныя і знаходзяцца ў турме па палітычных прычынах. Такіх ўсё больш і больш у Беларусі. На дадзены момант мы працуем з больш чым сотняй сем'яў. Агулам па палітычна матываваных крымінальных справах у Беларусі цяпер каля 1000 чалавек, і лічба пастаянна расце. Таму мы зацікаўлены ў пашырэнні нашых магчымасцяў дапамагаць гэтым людзям. Бо часцяком гаворка ідзе пра страты карміцеля, плаціць трэба адвакатам, вялікія спадарожныя выдаткі, якія сям'я нясе, калі блізкія трапляюць у турму.

Асобны кірунак — дапамога тым, хто да нас звяртаецца, — гэта ахвяры катаванняў, якія хочуць абараніць свае правы ў межах такога інструмента, як міжнародная крымінальная юрысдыкцыя. Літва у гэтым сэнсе унікальная краіна — бо ў яе ёсць досвед распачынання крымінальных спраў у сувязі з катаваннямі, ўчыненымі на тэрыторыі іншых дзяржаў, і нават вядзення крымінальных працэсаў — такіх, як над генералам Усхопчыкам, які быў асуджаны за ўдзелу ў падзеях у Літве ў студзені 1991 года.

Цяпер мы дапамагаем следчым органам Літвы і Пракуратуры расследаваць справы, рыхтуем першасную дакументацыю, размаўляем з ахвярамі, на дадзены момант наш фонд рыхтуе дакументы прыкладна па 30 справах. І ўжо шэсць чалавек прызнаныя пацярпелымі, і іх справы знаходзяцца на разглядзе літоўскіх структур.

- Хто ахвяруе грошы ў фонды дапамогі беларусам?

Беларуская дыяспара досыць актыўная. Для мяне наогул было адкрыццём у 2017 годзе, што яна існуе, — калі ўпершыню была запушчана кампанія BY_help, якая займалася і займаецца дапамогай арыштаваным. Тады вельмі дзіўна было. Мы тады лічылі, што беларусы, якія з'ехалі ў розныя краіны, імгненна асімілююцца ў той краіне, куды прыехалі. Шмат у чым гэта таму што сама па сабе лукашэнкаўская Беларусь — краіна, з якой не вельмі хацелася асацыявацца. Ну і атрымліваецца, што чалавек едзе, і імкнецца хутчэй забыцца, бо там ну не вельмі добра.

Але аказалася, што людзі, якія з'язджаюць, фармуюць супольнасці, у іх ёсць разуменне, што Беларусь — гэта не толькі Лукашэнка. Гэта вельмі ўсцешыла. І вось 2020 год паказаў, што беларуская дыяспара — вельмі магутная сіла, якая дапамагае людзям, якія пацярпелі ад рэпрэсій. Гэта адзін вельмі магутны струмень.

Другі вельмі магутны паток — гэта беларусы ў Беларусі, якія не згодныя з тым, што адбываецца ў краіне. Таму асноўных крыніц фінансавання — дзве.

Акрамя таго, мы часткова выкарыстоўваем магчымасці, якія ёсць у міжнародных інстытуцыйных донараў і структур. Гэта розныя нацыянальныя праграмы, якія дазваляюць праводзіць профільныя мэтавыя праекты, накіраваныя на паляпшэнне сітуацыі ў краіне.

Але ўсё ж асноўныя сумы, якімі валодаў і валодае фонд, — гэта ахвяраванні простых беларусаў і людзей, якія спачуваюць сітуацыі ў Беларусі.

- Вы публікуеце справаздачнасць. Калі казаць пра сумы, то колькі ўдалося сабраць сродкаў і перавесці як дапамогу?

- Мы нядаўна абнавілі наш сайт, выклалі нашу абноўленую справаздачу. У агульнай колькасці выплачана па мэтавых праграмах на 31.12.2020  (па наступных трох месяцах справаздачнасць рыхтуецца) — 2 934 719 еўра. На нашым сайце ёсць падрабязная справаздача аб тым, куды пайшлі грошы .

Агулам намі сабрана больш за 3 300 000 еўра. За гэтыя тры месяцы большая іх частка выдаткаваная. Калі казаць пра маштабы збору, то наш фонд сабраў 3 300 000 эўра, а наша партнёрская структура — кампанія BY_help — каля 3 000 000 еўра. То бок гэта найбуйнейшая ў гісторыі краіны дабрачынная акцыя і краўндфандынгавы праект, які паказаў, наколькі актуальныя для людзей тыя праблемы, пра якія мы гаворым.

- У жыхароў Літвы таксама ёсць магчымасць далучыцца да гэтай дапамогі. Раскажыце, калі ласка, як яны могуць дапамагчы беларусам, якія пацярпелі ад рэпрэсій?

- Тут важна асобна сказаць, што фонд — гэта не нейкая чароўная структура, якая генеруе грошы з паветра. Мы атрымліваем ахвяраванні ад людзей, якія жывуць у розных краінах.

Калі казаць пра літоўцаў, якія хочуць удзельнічаць у падтрымцы суседзяў, то літоўскае заканадаўства дазваляе частку свайго падаходнага падатку адпраўляць на дабрачынныя патрэбы. Сёлета — гэта 1,2 працэнта, якія можна адправіць на падтрымку Беларусі дзякуючы таму, што ў нас адкрыта літоўская юрыдычная асоба “Paramos ir labdaros fondas Bysol” («Фонд дапамогі і дабрачыннасці Bysol»), які знаходзіцца тут у Вільні. Можна азнаёміцца ​​з працай нашага фонду на сайце: https://lithuania.bysol.org/. І можна паглядзець, якім чынам мы аказваем дапамогу.

Я вельмі спадзяюся, што Літва ў дадзенай сітуацыі можа выступіць у такой жа ролі, як у свой час Ісландыя у адносінах да Літоўскай Рэспублікі. Мы вельмі цэнім і рады таму, што Літва першая прызнала Святлану Ціханоўскую абраным прэзідэнтам (president-elect) Рэспублікі Беларусь. А таксама тое, што Каардынацыйная рада з'яўляецца паўнамоцным прадстаўніком беларускага народа.

Я мяркую, што для нашых літоўскіх суседзяў важна, каб Беларусь была стабільнай краінай, якая развівалася б дэмакратычным шляхам, не з'яўлялася пагрозай і крыніцай непакою для ўсіх суседніх краін. На жаль у дадзены момант Беларусь на чале з Аляксандрам Лукашэнкам такой краінай не з'яўляецца. Цяпер ва ўсіх грамадзян Літвы ёсць магчымасць паспрыяць таму, каб не толькі дапамагаць пацярпелым ад рэпрэсій у Беларусі, але яшчэ і ўздзейнічаць на тое, што адбываецца ўнутры Беларусі, шляхам дапамогі розным ініцыятывам, якія дамагаюцца дэмакратыі ў нашай краіне.

- Ці ёсць у грамадзян іншых краін такая магчымасць альбо можа з'явіцца?

- У іншых краінах мы працуем над гэтым. У прыватнасці, у нас ужо ёсць дамоўленасць аб тым, каб тыя грошы, якія мы збіраем праз пляцоўку Фэйсбука, не абкладаліся падаткам. То бок людзі пералічваюць іх нам, а мы з гэтых сум падаткаў не плацім.

Мы таксама вядзём перамовы з падатковымі органамі Нідэрландаў, каб яшчэ адна юрыдычная структура, якая ў нас зарэгістравана там, валодала магчымасцю падатковага выліку ў выпадку, калі хтосьці з прыватных асоб зрабіў ўнёсак. Такая магчымасць ужо ёсць для юрыдычных асоб. І многія юрыдычныя асобы, якія рабілі ахвяраванні ў наш фонд у 2020 годзе, скарысталіся ёю. Асобна ў нас ідзе збор у ЗША з нашым партнёрскім фондам, які называецца Human Rights Foundation (https://hrf.org/). І там таксама ёсць магчымасць атрымання такога падатковага выліку.

- Маштабы рэпрэсій у Беларусі толькі растуць. І відаць, колькасць маючых патрэбу ў дапамозе, якую аказваюць вашыя фонды, таксама расце. Ці не перасыхаюць крыніцы?

- Тое, што адбылося ў жніўні, — гэта было такім эмацыйным усплескам і зваротнай рэакцыяй на той нябачаны маштаб рэпрэсій, які мы назіралі ў момант пачатку масавых пратэстаў. Былі загінулыя, былі цяжка параненыя, былі сітуацыі, калі дзесяткі тысяч чалавек былі арыштаваныя і на розны тэрмін пасаджаныя ў турмы. Цяпер сітуацыя змяняецца. Няма такіх масавых рэпрэсій, калі казаць пра колькасць затрыманых. У Беларусі перайшлі да тактыкі кропкавага задушвання актыўнасці, сістэма рэпрэсій перабудоўваецца. І мы перабудоўваемся, і нашыя данатары.

Вядома, цяпер няма такога патоку ахвяраванняў, як гэта было ў жніўні-верасні 2020 года. Аднак у нас склаліся пастаянныя адносіны з рознымі структурамі, у тым ліку і дыяспарамі, якія, напрыклад, проста дапамагаюць арганізацыям, якія займаюцца стачачным рухам у краіне. Ёсць структуры, якія наўпрост працуюць з палітвязнямі. Сітуацыя мяняецца, аднак сказаць, што цікавасць цалкам страчана альбо ўсе вырашылі, што Лукашэнка зноў перамог, — такога няма. І ўнутры краіны, і за яе межамі ёсць жаданне працягваць. Мы проста сышлі з кароткай дыстанцыі спрынтара на доўгую дыстанцыю марафону. І нам трэба гэты марафон вытрымаць. І толькі дзякуючы дапамозе ўсіх людзей добрай волі мы можам гэта зрабіць.

- Ці звярталіся ў фонд высокапастаўленыя чыноўнікі?

- Мы з многімі маем зносіны, падтрымліваем кантакты. Калі казаць, напрыклад, аб сілавых структурах, то мы наўпрост і шчыльна працуем з ініцыятывай BYPOL. Гэта арганізацыя, якая аб'яднала былых беларускіх сілавікоў для таго, каб супрацьстаяць рэпрэсіям. Там бываюць, вядома, цікавыя размовы з досыць высокапастаўленымі чыноўнікам і сілавікамі з таго ж МУС. І магу сказаць дакладна, што ў шэрагах сілавых структур Беларусі цяпер няма такога адзінства, як гэта было раней. Людзі знаходзяцца ў досыць моцным стрэсе, бо ім даводзіцца не злачынцамі займацца, а палітычным вышукам і карнымі аперацыямі. Гэта значыць, розныя бываюць кантакты, на фонды выходзяць людзі рознага ўзроўню. Мы размаўляем з імі, тлумачым ім, што ў новай Беларусі паліцыя будзе працаваць выключна з злачынцамі, будзе займацца тым, чым і павінна займацца паліцыя.

Па вялікім рахунку, Лукашэнка спрабуе прадэманстраваць поўны кантроль над тым, што адбываецца ў краіне. Але яго няма, бо людзі ў жніўні ўбачылі ўсю сутнасць рэжыму. Калі раней ён пераследваў вузкае кола прафесійных апазіцыянераў, калі можна так выказацца, то цяпер пераследуецца ўвесь народ краіны. Таму, безумоўна, у тым ліку і чыноўнікі выходзяць на кантакт, і сілавікі з намі размаўляюць аб тым, як можа выглядаць трансфармацыя, і што будзе далей з краінай.

- Беларускія ўлады робяць спробы дыскрэдытаваць вашу дзейнасць. Гэта ўжо адбываецца, маса усялякіх псеўдараследванняў са злівам розных размоў. Ці лічыце вы патрэбным адказваць на выпады дзяржаўнай прапаганды або лепш гэта ігнараваць?

- У пэўны момант мы думалі нават выпісваць лісты падзякі і граматы супрацоўнікам прапагандысцкіх дзяржаўных тэлеканалаў. Бо калі раней не ўсе людзі ведалі пра існаванне такіх структур, як наша, то цяпер дзякуючы гэтым бясконцым серыялам з так званымі выкрыццямі, большасць жыхароў Беларусі ўжо дакладна ведаюць маё прозвішча і назвы ўсіх арганізацый, якія так ці інакш могуць дапамагчы беларусам.

І тут працуе такі прынцып — чым больш дзяржаўная прапаганда каго-небудзь спрабуе ачарніць, утапіць чыюсьці рэпутацыю, тым больш людзі, якія з'яўляюцца нашымі прыхільнікамі, разумеюць, што наша праца вельмі важная, калі ўлада так вельмі нервова рэагуе на яе. То бок чым больш нас спрабуюць знішчыць, тым больш ёсць разуменне, што мы з'яўляемся важным праціўнікам для ўлады. І гэта дае дадатковую матывацыю, каб працаваць яшчэ лепш.

- А ці былі спробы з боку прадстаўнікоў сілавых ведамстваў пад выглядам прэтэндэнтаў на дапамогу даведацца пабольш пра працу фондаў з мэтай выкарыстаць потым гэта для вашай дыскрэдытацыі?

- Паўнавартаснай структуры контрвыведкі у нас няма. Бо мы ўсё ж грамадзянская арганізацыя і працуем з тымі людзьмі, якія ў нас ёсць. Сярод іх няма спецыялістаў у сферы барацьбы са шпіянажам. Але ёсць факты, калі людзі атрымлівалі дапамогу ад фонду, потым вярталіся ў Беларусь і давалі інтэрв'ю дзяржТБ, расказвалі пра тое, як мы дрэнна працуем, і пры гэтым казалі, што дапамогу яны ўсё ж атрымалі.

Спробаў дыскрэдытаваць хапае. Была сітуацыя, калі адна з супрацоўніц сышла з фонду і зрабіла потым відэазварот, але тут, як гаворыцца, сабака брэша — караван ідзе. Мы працуем далей, незалежна ад стаўлення да нас розных людзей, нават калі гэта наш былы супрацоўнік.

- Якія крытэрыі, каб зразумець, што сапраўды чалавек мае патрэбу ў падтрымцы, і вы яму яе акажаце?

- У нас ёсць некалькі ноў-хаў. Адно — гэта «заводзіць» грошы ў Беларусь, каб улады не маглі перашкодзіць і адсачыць альбо спыніць. Другое — гэта вельмі магутная сістэма верыфікацыі, якая за гэтыя паўгода добра адноўленая. У нас ёсць верыфікацыйныя групы, якія дазваляюць вызначыць, ці сапраўды чалавек мае патрэбу ў дапамозе. Гэта заўсёды дастаткова складаны і заўсёды вельмі эмацыйны працэс. Бо многія людзі лічаць, што менавіта ім павінна быць аказана дапамога, менавіта ў тым аб'ёме, які яны запытваюць. Але ёсць дакладная сістэма крытэрыяў па кожным напрамку.

Напрыклад, у выпадку з палітвязнямі, калі чалец сям'і пераследуецца па палітычных матывах. У такіх сітуацыях мы шчыльна ўзаемадзейнічаем з беларускімі праваабаронцамі і праваабарончымі ініцыятывамі, разглядаем гэтыя спісы палітвязняў.

Мы таксама працуем з дваровымі ініцыятывамі. Дзякуючы таму, што нашы кантакты з імі вельмі шырокія і ў нас шмат людзей у фондзе, якія даўно ўжо працуюць у трэцім сектары, мы можам верыфікаваць і гэтыя ініцыятывы. І можам быць упэўненыя, што гэта не які-небудзь там падпалкоўнік спецслужбаў спрабуе зразумець, якім чынам мы дапамагаем, якім чынам працуе наша сістэма. Верыфікацыя — гэта частка нашай працы, гэта сапраўды вялікая і складаная задача, якую мы вырашаем штодня.

- У пачатку ліпеня вы з'ехалі з Беларусі. І тады на сваёй старонцы ў фэйсбуку вы напісалі: «Апошнія паўгода былі аднымі з самых напружаных ў маім жыцці. Шмат зроблена і дасягнута і шмат яшчэ наперадзе. Сігналы, якія мне дасылаў Сусвет, казалі аб тым, што мне трэба на час пакінуць краіну». Што гэта былі за сігналы, калі не сакрэт? Вы меркавалі, што сітуацыя ў Беларусі будзе развівацца такім чынам, што спатрэбіцца новая кампанія дапамогі беларусам?

Тут трэба асобна сказаць, у сувязі з чым узнікла гэтая сітуацыя. 26 сакавіка 2020 года я разам з маімі калегамі пачаў кампанію BYCOVID19 — дапамогі лекарам. І на працягу 4 месяцаў мы дапамагалі медпрацаўнікам падчас першай хвалі каранавіруса. Калі вы памятаеце, ужо тады Аляксандр Лукашэнка быў цалкам адарваны ад рэальнасці і распавядаў, што каранавірусную інфекцыю можна лекаваць гарэлкай, лазняй, сузіраннем белых купін. І лекары пры гэтым былі без абароны. Але гэта праблема была не толькі Беларусі. Тады паўсюль быў дэфіцыт сродкаў абароны, у тым ліку і ў Літве.

Але праблема ў тым, што ў Беларусі на афіцыйным узроўні ішло адмаўленне праблемы. І грамадзянская супольнасць вымушана была ўключыцца. З'явілася найшырэйшая структура, якая аб'ядноўвае мноства дробных ініцыятыў, якія займаліся пошукам сродкаў абароны, вырабам шчыткоў, быў тэхналагічны стартап Hackerspace, які прыдумаў і пачаў вырабляць шчыткі… Мы — як BYCOVID19 — знаходзілі магчымасць прывезці ў Беларусь рэспіратары высокага класа абароны. І гэта ўсё было вельмі вялікім і класным рухам, які паказваў, што беларусы могуць аб'ядноўвацца, могуць будаваць валанцёрскія сеткі. І, на мой погляд, гэта стала такім папярэднікам усяго таго, што адбылося пасля жніўня. Быў досвед аб'яднання беларускіх актывістаў, з'явіліся структуры, якія дапамагаюць цяпер, у тым ліку рэпрэсаваным. І ўся палітычная кампанія таксама, безумоўна, ішла з удзелам валанцёрскіх ініцыятыў, таму яна прайшла значна больш актыўна, чым гэта звычайна было. Зразумела, што гэта быў не адзіны фактар, аднак вельмі важны.

І вось пад канец гэтай кампаніі BYCOVID19 мне пачалі розныя людзі казаць (а за тры месяцы працы з медыцынскай сферай завязалася вельмі шмат цікавых медыцынскіх кантактаў, у тым ліку з чыноўнікамі), што маё прозвішча стала гучаць занадта часта ў кабінетах, дзе яно не павінна было гучаць. І я прыняў рашэнне выехаць з Беларусі на месяц. Бо я сам перанёс каранавірусную інфекцыю да таго моманту, былі наступствы, я вырашыў трошкі выдыхнуць, адпачыць ад гэтай грамадзянскай актыўнасці.

Але так сталася, што гэта была вельмі кароткая перадышка, бо ўжо праз месяц давялося займацца зусім іншай працай.

- Вы сказалі, што ў вас з'явіліся кантакты ў медыцынскай сферы. У вас ёсць інфармацыя аб распаўсюдзе каранавіруснай інфекцыі ў Беларусі цяпер, што адбываецца ў медустановах? Бо пандэмія нікуды не падзелася.

- Адным з наступстваў — пазітыўных вынікаў кампаніі BYCOVID19 стала стварэнне Фонду медыцынскай салідарнасці. Гэта структура, якая аб'ядноўвае медработнікаў, былых і тых, што працуюць цяпер, па прынцыпе прафесійнай актыўнасці. Яны працягваюць дапамагаць людзям, у тым ліку ў барацьбе з каранавіруснай інфекцыяй. І акрамя таго, яны адстойваюць свае грамадзянскія і палітычныя правы — на свабоду аб'яднанняў, выказвання меркаванняў, мірных сходаў. І вось адтуль — ёсць пэўная інфармацыя, як выглядае сітуацыя ў краіне.

Па вялікім рахунку, ўсё стала нашмат горш. З таго пункту гледжання, што ў першую хвалю працавалі валанцёры, якія дапамагалі, прывозілі сродкі індывідуальнай абароны (СІА), апаратуру. Агульная колькасць пастаўленай толькі нашай ініцыятывай — гэта больш за 450 000 адзінак СІА і больш за 1500 адзінак апаратуры і рознай медтэхнікі. Плюс працавалі яшчэ іншыя розныя структуры, плюс бізнес шмат дапамагаў.

Пасля таго, што адбылося ў жніўні, мы прынялі няпростае для сябе рашэнне — не рэінкарнаваць BYCOVID19, бо ў Беларусі цяпер любая валанцёрская дзейнасць пераследуецца. І мы проста не маглі рызыкаваць людзьмі.

Атрымалася так, што ў другой хвалі медыкі не атрымліваюць дапамогі валанцёраў і атрымліваюць вельмі невялікую дапамогу ад бізнесу. Бо бізнес таксама шмат у чым трапіў пад рэпрэсіі, шмат разгромлена, многія бізнэсы, асабліва з IT-сферы, цяпер выводзяць свае актывы з Беларусі. А менавіта IT-сфера вельмі моцна дапамагла ў першую хвалю каранавіруса.

І мы бачым сітуацыю, у якой цяпер апынулася Беларусь. Калі ў першую хвалю інфармацыя пра тое, што нехта захварэў ці, не дай Бог, памёр, — гэта было заўсёды сенсацыя, пра гэта пісалі многія СМІ, то цяпер смерці ад каранавіруса сталі вельмі штодзённай з'явай. У маёй сям'і ўжо практычна ўсе перахварэлі, адзін мой сваяк памёр. У цэлым сітуацыя цяпер нашмат горш, але пасля таго, што адбылося ў жніўні, каранавірус стаў не самай вялікай праблемай для беларускага грамадства, як бы гэта сумна не гучала.

- Адцягнемся ад тэмы дапамогі. Які ваш прагноз на развіццё сітуацыі ў Беларусі, ці магчымы больш актыўны працяг пратэстаў?

- Ёсць некалькі фактараў, якія вельмі важныя, — гэта з'яўленне новых артыкулаў Крымінальнага кодэксу і Кодэксу аб адміністрацыйных правапарушэннях. Усё гэта вельмі моцна павышае цану актыўнасці. Штрафы растуць — можна на роўным месцы атрымаць штраф у некалькі тысяч еўра, а гэта абсалютна непад'ёмныя сумы для большасці жыхароў Беларусі, дзе сярэдні даход нашмат ніжэй, чым у той жа Літве. І гэтыя сумы проста кладуць людзей на лапаткі, людзі не могуць праяўляць актыўнасць.

То бок спадзявацца, што будуць масавыя выступы ў фармаце вулічных акцый, напэўна, не варта. Бо ўлада прыстасавалася іх разганяць і спыняць. Але гэта ніяк не значыць, што ў людзей змянілася стаўленне да сітуацыі ў краіне. Гэта значыць, што пратэст будзе, хутчэй за ўсё, праяўляцца ў іншым фармаце. Падтрымкі розных ініцыятыў — такіх як адмена ЧС па хакеі ў Беларусі. Альбо ціск: цяпер ідзе падрыхтоўка да традыцыйнага фестывалю «Славянскі базар», і артысты, якія ёсць у спісе выступоўцаў, атрымліваюць вялізную колькасць паведамленняў ад беларусаў з просьбай не ўдзельнічаць у гэтым фэсце, бо гэта такі па сутнасці пір падчас чумы, улічваючы тое, што адбываецца цяпер у краіне. І многія артысты адмаўляюцца. І вось у такім фармаце, — дзе толькі чалавек можа дацягнуцца, — напэўна, цяпер усё будзе працягвацца. Ну і мы таксама падтрымліваем гэтую тактыку тысячамі малых удараў. Каб нелегітымная ўлада адчувала напружанне па ўсіх напрамках. І так яна доўга не пратрымаецца.

Падтрымка сем'яў палітвязняў

У Беларусі больш за 700 людзей трапілі ў турмы, бо не захацелі закрыць вочы на страшныя ўчынкі ўладаў. Дапамога патрэбна не толькі ім, але і іх сем'ям.